دفاع مقدس و چالش‌ها در خلیج فارس 

روابط ایران و کشور‌های عربی خلیج فارس در طول دهه‌های گذشته با فراز و فرود‌های مختلفی مواجه شده و از تقابل‌های جدی و جنگ سرد تا تلاش‌های معطوف به تنش‌زدایی و شکل‌دهی به برخی همکاری‌ها را شامل شده است. با تصاعد بحران‌های منطقه‌ای ناشی از خیزش‌های مردمی جهان عرب بعد از ۲۰۱۱، رقابت‌ها و تنش‌های بین تهران و پایتخت‌های عربی جنوب خلیج فارس به‌شدت افزایش یافته و به‌خصوص به قطع شدن یا کاهش سطح روابط با کشور‌هایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی منجر شد، اما پیامد‌ها و هزینه‌های بالای این سطح از رقابت و تنش، کشور‌های خلیج فارس را وادار ساخت بار دیگر مدیریت و کاهش تنش را در اولویت قرار دهند؛ تحولی که از جمله به احیای روابط ایران و عربستان در پی توافق پکن در سال ۲۰۲۳ منجر شد. در طول این سال‌ها ایران سیاست همسایگی و بهبود روابط با کشور‌های عربی خلیج فارس را مورد تاکید قرار داد و رهبران عرب نیز لزوم کاهش تنش‌ها و در اولویت قرار دادن همزیستی مسالمت‌آمیز و حسن همجواری را به‌عنوان اصول و منافع مورد نظر خود در روابط با تهران مورد اشاره قرار دادند.  
به‌رغم برخی نتایج مثبت روند تنش‌زدایی برای مناسبات، برخی از مؤلفه‌های ساختاری از جمله تعارض دیدگاه‌های ایران و کشور‌های عربی درخصوص امنیت منطقه‌ای، تداوم بی‌اعتمادی و استمرار سطحی از رقابت‌ها مانع از آن شد که مدیریت تنش به همکاری‌های گسترده و تعمیق روابط منجر شود. در این دوره ایران در چارچوب سیاست همسایگی به ارائه طرح‌هایی برای همکاری گسترده و تامین امنیت منطقه‌ای پرداخت و برای تسری تعاملات سیاسی به همکاری‌های اقتصادی عمیق و حتی سطحی از روابط امنیتی تلاش کرد، اما عوامل مختلفی مانند اولویت امنیت وارداتی معطوف به مشارکت با غرب برای رهبران عرب و نگاه حداقلی و بازدارنده این کشور‌ها به تنش‌زدایی با ایران مانع از آن شد که سیاست همسایگی ایران با دستاورد‌های جدی و پایداری همراه شود. در این میان به‌رغم سطحی از منافع مشترک، وابستگی سیاسی و امنیتی کشور‌های شورای همکاری به آمریکا و شراکت راهبردی آنان با غرب به‌عنوان چالش مهمی برای روابط همسایگی دو سوی خلیج فارس است که به‌خصوص با تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران و وقوع جنگ اخیر به‌خوبی نمایان شد.  
استفاده آمریکا از پایگاه‌های خود در کشور‌های شورای همکاری برای تجاوز به ایران و واکنش فوری تهران و مورد هدف قرار دادن خاک این کشورها، به توقف مرحله تنش‌زدایی و بروز چالش‌های کلیدی در روابط بازیگران دو سوی خلیج فارس منجر شد. این جنگ نشان داد مناسبات طرفین و امنیت منطقه‌ای در حوزه خلیج فارس همچنان به‌شدت از مؤلفه‌های بین‌المللی تاثیرپذیر است. تداوم منازعات و تنش‌های بین آمریکا و اسرائیل با ایران و استمرار وابستگی سیاسی و امنیتی کشور‌های عربی خلیج فارس به غرب تعارض مهمی است که هرگونه تلاش برای تعمیق سیاست همسایگی و توسعه همکاری‌ها را ناکام خواهد گذاشت. در این خصوص هرچند رهبران عرب تلاش‌های اولیه‌ای را برای تقویت چندجانبه‌گرایی و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا آغاز کرده‌اند، اما واقعیت آن است که این کشور‌ها همچنان از ظرفیت‌های سیاسی و نظامی_امنیتی لازم برای ایجاد تحول اساسی در الگو‌های امنیتی خود برخوردار نیستند و حداقل برای دوره‌های زمانی کوتاه‌مدت و میان‌مدت ناچارند برای تقویت امنیت خود به شراکت با واشنگتن ادامه دهند. در ضلع دیگر این بحران، تلاش‌های موجود برای کاهش تنش‌های بین ایران و آمریکا و جلوگیری از وقوع منازعات جدید نیز به‌رغم تلاش‌های میانجیگرانه کشور‌هایی مانند پاکستان، با موانع و چالش‌های مهمی روبه‌روست و به‌خصوص درخواست‌های حداکثری دولت ترامپ هر گونه موفقیت در این خصوص را با ابهاماتی جدی روبه‌رو کرده.  
در طول جنگ رمضان به‌رغم تشدید تنش و تخاصم و کنشگری نظامی متقابل، رهبران ایران و اغلب کشور‌های عربی خلیج فارس در تلاش بودند کانال‌های سیاسی و دیپلماتیک را حفظ نموده و مانع از رویارویی نظامی مستقیم، همه‌جانبه و علنی شوند. به‌خصوص کشور‌های عربی به‌دلیل آسیب‌پذیری بالا و سطحی از بی‌اعتمادی به آمریکا با وجود برخی تهدیدات، از اعلام جنگ علیه ایران خودداری کردند و صرفا به مشارکت‌ها و حمایت‌های غیر‌علنی از تجاوز نظامی اکتفا کردند، اما فارغ از چنین ملاحظاتی، جنگ کنونی ضمن این‌که نشانه‌های مهمی از تعارض منافع و رویکرد‌های سیاسی و امنیتی کشور‌های جنوب خلیج فارس با ایران را برجسته‌تر ساخت، به تشدید جدی بی‌اعتمادی بین طرفین منجر شده است. این وضعیت پیامد‌های سلبی مهمی برای روابط تهران و پایتخت‌های عربی داشته و می‌تواند مرحله جدید از رقابت سلبی به‌ویژه در حوزه‌های تسلیحاتی و نظامی و واگرایی بیشتر در نظم امنیتی خلیج فارس را در پی داشته باشد. با این حال شدت تنش‌ها و رقابت‌های بین ایران و بازیگران عربی، با دو مؤلفه کلیدی یعنی سطح تقابل یا توافق احتمالی بین ایران و آمریکا در روز‌ها و ماه‌های آینده و همچنان اراده و ظرفیت رهبران عرب برای تقویت چندجانبه‌گرایی و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا در میان‌مدت و بلندمدت بستگی خواهد داشت.